AuWckotI
dy ivdvfn pRo blivMdrpfl isMG dy afrtIkl pVHx leI ieQy kilk kro
sLRI gurU gRMQ
sfihb nfl sdIaF purfxI sFJ nUM aFc nhIN afAux idwqI jfvygI-sLRI gurU
rivdfs vYlPYar susfietI afP inAUXfrk

inAUXfrk-iehdy ivwc koeI sLwk nhIN ik gurU
sfihbfnF vloN jfq brfdrI ivruwD avfj bulMd krn dy bfvjUd vI ajy smfj
ivwc jfq pfq dy rog nuM dyiKaf jf skdf hY.pr ieh vI swc hY ik gurU
gRMQ sfihb jI dI agvfeI ivwc kYNsr vrgI ies ibmfrI dIaF jVF ijMnI
rPqfr nfl swukIaf hn Auh vI acMBy vflI gwl hY.ijQy gurU gRMQ sfihb
jI df pRkfsL vwzI igxqI ivwc hY Aus ielfky ivwc ijs nUM pMjfb kihxf
ijafdf Zuwkvf hY ivwc qF ieh dyK ky ascrjqf ho jFdI hY ik kuJ
dhfikaF ivwc hI jfq pfq dy kohV nUM Auh Prk ipaf hY ijs nUM dyK ky
hYrfnI ho jFdI hY.Auh smF ajy nyVy hI hY ik "jfq aiBmfn"
df smfj ivwc Auh bolbflf sI ik mnuwKqF hI kwtI vwzI hoeI GuMm rhI
sI.iensfn iensfn qoN dUr sI. AuWcI jfqI nfl sbMDq lok dUjy nUM afpxy
vihVy ivwc nhIN sn vVn idMdy pr gurU gRMQ sfihb jI dy hoky df ieMnHF
asr ipaf ik idn idhfr, kfr ibhfr ,Kfxf pIxf sB kuwJ sFJf ho cuwkf hY.
pr smfj dI ieh hflq Aus sLrfrqI nUM cMgI nhIN
lwgI ijhVf lokf nUM afips ivwc vMz ky afpxIaF rotIaF sykdf sI,gurU
gRMQ sfihb jI ny ijQy mnuwK nUM mnuwK dy brfbr dwisaf AuQy ieh hokf
vI idwqf kudrq dy inXmF anusfr dunIaF cldI hY .kudrq dy bxfey idn
aqy rfq dovyN hI mnuwK dy jIvn dI Kyz Kyzdy
hn. sLrfrqI ny lokF nUM
cMgy mfVy idnF ivwc Psfieaf hoieaf sI. hor vI bhuq sfry Brm BulyKy
pfey hoey sn .gurU sfihb ny ieMnF qoN mnuwK df Cutkfrf krf idwqf.ies
krky sLrfrqI lfxy nUM ieh kuwJ svIkfr nhIN sI.lokF nUM guMmrfh krky
afpxf qorI Pulkf clfAux vfly toly ny gurU gRMQ sfihb jI nUM svIkfr
krn vloN hmysLF hI pfsf vwitaf hY ikAuN ik gurU sfihb qoN lFBy krky
,mnuwK nUM Aus joq dy lV lfAuNdy hn ijhVI isrP lok ivwc hI nhIN blik
prlok ivwc
|
sMq nirMjx dfs dy aYlfn nfmy
df swKq ivroD
|
vI shfeI huMdI hY.ies qrF kIqf igaf zyrF bwlF
dy muwKI sMq nirMjx dfs vloN .AunHF ny bIqy idnI vwKry Drm –vKry
gRMQ aqy vwKry insLfn df aYlfn kIqf qF Ausy vyly dysL ivdysL dy
rivdfs BfeIcfry ivwc BfrI ihwl jul hoeI.bhuqy BfeIcfry ny gurU
gRMQ sfihb qoN dUr hox nUM muMZoN hI inkfr idwqf. sLRI gurU rivdfs
sfDU sMprdf (pMjfb) dy muwKI sMq inrml dfs jI ny smuwcI sMsQf smyq
mIzIey dy sfhmxy sLpsLt kr idwqf ik Auh gurU gRMQ sfihb jI nUM
mfnqf idMdy hn.swc nUM sMsfr ikMnF ijafdf ipafr krdf hY ieh Aus
smyN hor vI vwD inKr ky sfhmxy afieaf jdoN zyrf swc KMz bwlF dy
dUjy sQfn qy jfxy jFdy sMq suirMdr dfs jI ny kuTfr ivKy sMq hrIdfs
dI brsI mnfAux smyN Aus aYlfn nfmy nUM asvIkfr kr idwqf.ieh vI
ijkrXog hY ik sMq nirMjx dfs AuQy hr sfl jFdy rhy hn.sMq nirMjx
dfs dI gYrhfjrI zyrf swc KMz bwlF ivwc afpsI Puwt nUM nUM jfhr
krdI hY.amrIkf ivwc vI kYlyPOrnIaF dI rfjDfnI ivwc rivdfsIaf BfeI
cfry dy afgUaF ny iewk mIitMg krky PYslf ilaf hY ik gurU gRMQ
sfihb jI nfloN vwK nhIN hoieaf jfvygf. inAUXfrk ivwc sLRI gurU
rivdfs vYlPyar susfietI dI BrvIN mIitMg hoeI.ies ivwc sMq nirMjx
dfs vloN aYlfny vwKry Drm –gRMQ aqy insLfn dy muwdy qy ivcfr
krky ies aYlfnfmy nUM muMZoN hI inkfr idwqf igaf hY.mIitMg ivwc
ikhf igaf ik sdIaF purfxIaF sFJF nUM iks qrF Kqm kIqf jf skdf
hY.mIitMg ivwc ies gwl qy vI duwK jfhr kIqf igaf ik kOmI msly nUM
ibnF iksy ivcfr dy ies qrF aYlfn kr dyxf cMgI gwl nhIN hY.afgUaF
vloN ikhf igaf ik sLRI gurU rivdfs jI dI bfxI gurU nfnk jI pfs
hoxI ieMnHF dohF mhfn sLKsLIaqF dI sFJ df prqIk hY.iPr Aus bfxI df
gurU sfihbfn jI dIaF bfxIaF nfl gurU gRMQ sfihb jI ivwc drj ho
jfxf ,ies irsLqy nUM hor pkyiraF krdf hY.awj sLRI gurU rivdfs jI
dy hukmnfmy awgy pUrf iswK jgq Ausy qrF hI sIs invFAuNdf hY ijs
qrF nfl hor gurU sfihbfnF jI dy hukm awgy.aYsI pivqr mirXfdf aqy
swcI suwcI sFJ nUM kqeI vI aFc nhIN afAux idwqI jfvygI.ielfky dIaF
hor vI bhuq sfrIaF sMsQfvF aqy iswK afgUaF ny sMq nirMjx dfs vloN
kIqy aYlfn nUM mMdBfgf dwisaf hY. sLRI gurU rivdfs vYlPYar
susfietI afP inAUXfrk vloN sLRI gurU gRMQ sfihb df siqkfr krn vflI
smucI sMgq ijQy DMnvfd kIqf jFdf hY AuQy ivsLysL qOr qy sLRI gurU
rivdfs sMprdf pMjfb (sMq inrml dfs),smfj bcfAu morcf pMjfb dy
pRDfn qIrQ rfm aqy sMq suirMdr dfs kuTfr vfilaF df ivsLysL qOr qy
DMnvfd kIqf jFdf hY ijMnHF ny sLRI gurU gRMQ sfihb jI df siqkfr
kfiem rwKx df bIVf cuikaf hY.ies Gtnf dy sbMD ivwc sLRI gurU
rivdfs sBf inAUXfrk dy pRDfn blbIr cMd cuMbV nfl ies Gtnf sbMDI
sMprk kIqf pr ishq iZwlI hox krky gl nhIN kr sky.
lYky
qryl dI cfdr

jnmyjf isMG jOhl-pYNdI qryl ƒ
nf koeI rok sikaf hY qy nf hI rok skygf. qryl qF pwiqaF ƒ moqI
pihnfx df aihsfs dyNdI hY. qryl dy qRpky cVHdy sUrj nfl cmk ik
ipGldy hn qy Pyr GrqI dI afgoÈ ivc jf smfAuNdy hn. ieh sB gwlF
supnmeI lwgdIaF hn, pr AuhnF ƒ puwCo ijhnF qy qryl pyNdI hY. ijhnF
pwqIaF qoN qupikaF df Bfr nhIN cuikaf jFdf. rfq dI TMz ivwc ieh hor
vfDf krdI hY. pr DMn hn Auh jo pwiqaF df sfQ inBfAuNdy hn. jIvn cfl
leI iehnF pwiqaF ƒ idny KFdy hn qy Pyr rfq ƒ iehnF qy hI sON jFdy
hn. afeI nINd ivc KMB Auwzxf Buwl jFdy hn, pYNdI qryl ƒ pwiqaF dy
nfl nfl afpxy ipMzy qy vI sihMdy hn. ieh qryl dI cfdr iek KUbsUrq
idRÈ pYdf krdI hY, sfQ inBfAux vfilaF df, iewk dUjy dy pUrk rihx
vfilaF df.
kOx
kry kudrq ijhy kfry!

Poto-mnjoq isMG rtYNzf
kfrtyrt-(inAUjrsI)-prmfqmf
vrgf dunIaF ivwc koeI vI icwqrkfr -kfrIgr-rcnhfr aqy mnmohk klf
vrqfAux vflf hor koeI nhIN ho skdf. PrvrI 6 nMU inAUjrsI ivwc hoeI
brPbfrI smyN asmfn qoN izwgI brP pOidaF-drwKqF AuWpr ijs qrF itk geI
ieh klf isrP qy isrP prmfqmf hI vrqf skdf hY. pMjfbIaF dI GxI vsoN
vfly sLihr kfrtyrt nMU vfihgurU ny afpxI klf dy nfl bhuq suMdr bxf
idwqf sI. kfrtyrt dI bMdrgfh ijwQoN dunIaF Br dy isLwp qyl lYNdy hn
AuWQy bUitaF AuWqy itwkI hoeI brP nMU kfkf mnjoq isMG rtYNzf ny
afpxy kYmry ivwc bMd kr ilaf. AuWprlI Poto ivwc siqgurU dI vrqfeI
klf dyK ky gurU nfnk dyv jI df Purmfn Xfd afAuNdf hY "vyiK
ivzfxu rihaf ivsmfdu".
amYrIkn
gurduafrf kONsl vloN CfpI geI KLbr bfry spwsLtIkrn-dupflpur
sYnhojLy-(pwqr-pRyk)-bIqy hPqy
dIaF kuwJ aKbfrF ivwc afpxy afp nMU amYrIkn gurduafrf kONsl df jnrl
skwqr dwsidaF BfeI blbIr isMG tuwt ny iewk ibafn Cpvfieaf hY, ijs
ivwc AuhnF pRo:drsLn isMG Kflsf jI nMU pMQ coN Cyky jfx df
‘svfgq’ kIqf hY. KLbr anusfr ieh kiQwq svfgq Aukq jQybMdI vloN
drsfieaf igaf hY. ies sbMDI mYN spwsLtIkrn dyxf cfhuMdf hF ik jdoN
amYrIkn gurduafrf kONsl df gTn kIqf igaf sI qF mYnMU (qrlocn isMG
dupflpur) pRYWs-skwqr dIaF syvfvF inBfAux dI ijMmyvfrI sONpI geI sI.
Auprokq ibafn ivwc ilKI geI sLbdfvlI nMU gYr ijMmyvfrfnf smJidaF mYN
kONsl dy kuwJ srgrm mYNbrF dI ies bfry rfey puwCI. AuhnF sfiraF ny
hI BfeI tuwt dy Aukq ibafn pRqI axjfxqf pRgtfeI. ies ibnfa qy mYN hr
afm qy Kfs nMU jfxkfrI dyxf cfhuMdf hF ik Cpy hoey ibafn ivcly ivcfr
iekwly BfeI tuwt dy hoxgy smuwcI amYrIkn gurduafrf kONsl dy nhIN.
smuwcI jQybMdI dy, isMG sfihb pRoPYsr drsLn isMG jI Kflsf vfly mfmly
sbMDI ivcfr, Aukq ibafn qoN alwg iksm dy hn. qrlocn isMG dupflpur
“jI
sYvn” dysLF vloN hytI df krjf mfP krn dI iqafrI
inAUXfrk-hytI
ivwc afey Bucfl ny sMsfr Br dI mnuwKqf nUM hlUx ky rwK idwqf. lwKF
dI igxqI ivwc lokF df mfry jfxf kroVF dI igxqI ivwc byGry ho jfx dI
gfQf ny dunIaF Br dIaF drd rwKx vflIaF srkfrF nUM hytI leI iksy nf
iksy qrF nfl mdd krn leI pryiraf hY.dunIaF dy swq amIr dysLF ny hytI
nUM idwqy hoey krijaF nUM mfP krn dI gwl khI hY.sB qoN pihlF knyzf
ny ies dI pihl kdmI krn dI gwl khI hY.knyzf dy PfeInYWs
minstr ny iewk mIitMg ivwc ikhf
ik “jI sYvn” gruwp ieh Xojnf iqafr kr irhf hY ik hytI df
krjf mfP kr idwqf jfvy. imstr ijm ny ikhf ik Auh aMqrrfsLtrI
BfeIcfry nUM vI ajyhf krn dI apIl krngy.afritk tfAUn iekfilAUt ivKy
PfeInYws minstrF dI do idnF mIitMg qoN bfad ijm ny ikhf ik knyzf ny
hytI dy keI adfiraF nUM krjf idwqf hoieaf hY Auh sfrf mfP kr idwqf
jfvygf.ijm df kihxf hY ik dUjy sfQI dysL vI ajyhf jldI hI krngy.
“jI 7” dysL ijMnHF
ivwc knyzf –amrIkf –ieMglYNz- PrFs –jrmnI-ietlI aqy jpfn sLfml
hn Aupr ieh jor pfieaf jf irhf hY ik 12 jnvrI nUM afey Bucfl kfrx
hytI df krjf mfP kr idwqf jfvy.ieMglYNZ dy pRDfn mMqrI
gorzn brfAUn ny vI hytI df krjf mfP krn dI qjvIj dI sLfGf
kIqI hY.
amrIkf df purbI
qwt kudrq dI icwtI cfdr hyT
 
Kwby -vfisLMgtn ivwc hoeI BfrI
brPbfrI df idRsL (swjy) 6 PrvrI 2010 nUM inUAjrsI dy
sLihr kfrtyrt ivwc brP nUM rfh ivwcoN prF kr irhf
vfisLMgtn
ivwc 1870 qoN lY ky hux qwk iewk Puwt qoN vwD brP 13 vfr peI hY.
1922 ivwc sB qoN vwD brP irkfrz kIqI geI jdoN
28 ieMc brP peI sI.pr kuwJ mfhrF df kihxf hY ik ajy brPbfrI
df irkfrz rwKxf sLurU nhIN sI hoieaf AudoN1772 ivwc vfisLMgtn ivwc
iqMn Puwt brP peI sI. sLnIcrvfr 6 PrvrI nUM dupihr qwk 2 Puwt brP pY
cuwkI sI ijhVI ik 90 sfl ivwc irkfrz dwsI jFdI hY.ies qoN ielfvf
vYstvrjInIaF-zYlvyar-vrjInIaf-pYnslvfnIaF-mYrIlYNz-inAUjrsI vI BfrI
brPbfrI nfl Zwky gey hn.mYrI lYNz aqy vfisLMgtn dy gvrnrF ny styt
ivwc aYNmrjYNsI df aYlfn kr idwqf hY.
by
buinafdI dosL
astrylIaf
ivwc iswKF dI 19 vI sdI dy afKrI idhfky ivwc hoeI jdoN bIr isMG jOhl
1895 ivwc astrylIaf dI DrqI qy af vsy AunHF qoN bfad iqMn sfl
bfad hI nrfien isMG hyar ny srdfr jOhl dIaF pYVF nwpIaf. 20
sdI ivwc vI bhuq pMjfbI astrylIaf afey. pr 21 vI sdI dI pihly dhfky
ivwc hI pMjfbI Kfs krky iswK jgq dI nojvfn pIVI ny vwzI igxqI ivwc
pMjfb qoN prvfs krky astrylIaf af ky zyry lf ley.
qknIkI Xug ivwc ivcr rhI ies pIVI ny pVfeI dy GoVy nUM vriqaf
ijs Aupr svfr hoky ies ny smuMdrF AuproN dI gujridaF astrylIaf ivwc
vsybf kr ilaf.ijQy 19 vI aqy
20 vIN ivwc prvfsI pMjfbIaF ryigsqfn dy qwpdy QlF ivwc AUTF nUM pflx
vrgIaF aOKIaF msKqF kIqIaF AuQy
21 vIN sdI dI ies pIVI ny eyarkMzIsLMzF
vfly dPqrF ivwc bYT ky kMipAUtrF dy btn nfl Kyz ky rojI rotI
kmfAuxI sLurU kIqI.
pr svf ku sdI dy smyN ivwc kOm dy rihx sihx dy qrIikaF ivwc
bhuq Prk pY cuwkf hY. 19 aqy 20vIN sdI dy lokF ny bhuq ipafr BFvnf
nfl iewk dUjy nfl iml jul ky sDfrx ijhy vfqfvrx ivwc ijMdgI bqIq
kIqI.pr iewkvI sdI ivwc prvys kr cuwky lokF ny ieh nhIN smiJaf ik
mnuwK dy kmfAux vfly hwQ do hI rhy pr Krc krx dy qrIky Aus ny pihlF
nfloN keI guxF vDf ley.mnuwK ny sfieMs dy qrIky nfl ieh vwzf igafn
prfpq kIqf.Aus igafn nfl jIvn nUM aYsLoiesLrq df vYlI bxf ilaf.
isafixaF df aKfx hY “mwJ
vyc ky GoVI leI,duwD pIxo igaf ilwd cwukxI peI”.ieh gwlqI pUry
sMsfr ny kIqI.sDfrx ijhI ijMdgI ijhVI Kurfk dy nfl nfl qMdrusqI vI
prdfn krdI sI nUM Cwz idwqf aqy ibmfrIaF df mKIl Gr ivwc afpxy hwQIN
pfl ilaf.ies ibfrI df isLkfr ho ky ijs smyN pMjfb
vwsdy
loKF ny afpxy isrF Aupr krjf cVf ilaf qF ijMnF puqrF nUM sO sO
ardfsF krk kr ky pRmfqmF ilaf sI AunHF nUM swuKF suwK swuK ky afpxI
awKF qoN dUr kr idwqf.
ieh pfVy ijMnF ny GrIN kMm nhIN sI kIqf jdoN prvfs krky bfhr
afey qF kohlU dy bld vrgy gyV ivwc pY gey.idn rfq kd bIqdy hn ies df
ieMnHF nUM pqf vI nf lwgdf.iesy dorfn hI jIvn dy sLOkF df BUq vI isr
qy svfr rihMdf.iewk qF afpxy sLOkF nUM pflx df kjIaF aqy AuproN mF
bfp dy Pon pYisaF leI afAuxy sLurU ho jFdy hn.ipwCy ipAU ny vI puq
bfhr igaY dy hOsly ivwc afpxI bihxI AuTxI df Krc hor vDf ilaf .ieQoN
qwk siqgur vloN pUrI kIqI geI afs dI suwK lfhux leI rwKy aKMz pfT
sfihb leI siqgurU jI nUM Gr lY qF aFdf pr sLrDf jF siqkfr koeI nf
idwqf sgoN Bog pYx qy siqgurU jI ajy gurdvfry vI nhIN phuMcdy ik
pihlF hI ilaf ky rwKIaF boqlF Kul jFdIaF hn.
bfhr bYTf puqr dohrI kmfeI krn leI
mjbUr huMdf hY.astrylIaf ivwc afey pfiVHaF df vI kuJ iesy qrF df hfl
hoieaf.AunHF ivwcoN iewk jspRIq vI sI ijs dI iksy nf iksy kfrx krky
afriQk pwKo hflq pqlI pY geI.gwzI lY leI pr sFBxI aOKI ho
geI.astrylIaf dI puils muqfibk Aus ny kuwJ lokF nfl gwl vI kIqI ik
koeI Aus dI gwzI lY lvy.pr Aus qoN bfad jspRIq ny gwzI dy pYsy
iesLorYNs vfilaF vloN vsUlx dy mksd nfl afpxI gwzI nUM awg afp hI lf
leI.pYtrol dI blx sLkqI qoN axjfx
jspRIq iehdI lpyt ivwc afp hI af igaf .ies Gtnf df ieMzIaF dy
mIzIey ny aqy ivdysLF ivwc rihMdy BfrqI mUl dy pqrkfrF ny nslvfd df
Zol bxf ky KUb kuitaf.lokF dy mnF ivwc astrylIaf pRqI nPrq pYdf krn
dI koisLsL kIqI geI.astrylIaf dy pRDfn mMqrI smyq hor aiDkfrIaF
dy sLfbfsL ijMnF ny ies gwl nUM kbUl kIqf ik BfrqIaF qy kuwJ
hmly aprfDI lokF ny mOkf qfV ky kIqy.pr swcfeI Aus smyN sfhmxy afeI
jdoN astrylIaf ivwc hoeI rxXoD isMG dI mOq ivwc iqMn pMjfbIaF nUM hI
PiVaf igaf aqy gwzI nUM awg lfky sfVm vfly aqy afp awg ivwc Julsx
vfly jspRIq qy vI keI cfrj lfey jfx dI afs hY.
pMjfbI ikqy vI gey hn aksr ieMnHF ny afpxf cMgf pwK hI pysL
kIqf hY aqy pMjfbI leI sLoBf KwtI hY. jykr pMjfbIaF ny rxjoD isMG
vrgy kql krky aqy jspRIq isMG vrgy kfrnfmy krky pMjfbI dy nfm nUM
klMkq krnf hY qf bIr isMG jOhl aqy nrYx isMG hyar dI rUh jrUr duKI
hovygI ijMnHF ny astrylIaf ivwc pMjfbIaF dI hoNd nUM kfiem kIqf sI.
siqnfm isMG rtYNzf
jldI
nfl ley PYsly akfl qwKq sfihb dI srvAuWcqf leI nuksfndyh
pRoo drsLLLn isMG nUM pMQ ivwcoN Cykx df PYslf
jQydfrF dy kihx muqfibk bhuq soc ivcfr qoN bfad ilaf igaf hY. pr ijs
qrIky nfl iehdf asr iswK jgq ivwc dyiKaf jf irhf hY Aus qoN ieh
prqIq huMdf hY ik PYslf lYx smyN ajy hor bhuq ivcfr dI loV sI. iswK
styjF qoN ieh ivcfr afm hI suxn nUM imldy hn ik sB qoN vwzf puMn hY
jykr iksy nUM iswK bxf ky gurU nfl joV idwqf jfvy aqy iswK bxy hoey
nUM iswKI nfloN qoV dyx nfloN vwzf pfp vI koeI nhIN hY.akfl qwKq
sfihb ijs df nfm suxidaF hI iswK df sIs Juwk jFdf hY. iswK kOm dI
Auh nfVI hY ijs qoN ibnF iswK dy srIr df qfxf bfxf hI bykfr
ho jFdf hY.iesy leI iswK Kymy ivwc ieh avfj AuTdI hI rihMdI hY ik
iswK kOm akfl qwKq sfihb dy JMzy hyT iekTI hovy. 29
jnvrI nUM akfl qwKq sfihb qoN pMj isMG
|

|
sfihbfnF dI iewkqrqf qoN bfad pRoo drsLLLn isMG isMG
nUM pMQ ivwcoN Cyk dyx df aYlfn kr idwqf igaf.aYlfn ivwc ieh vI ikhf
igaf ik pRoo drsLLLn isMG nfl
koeI vI rotI bytI dI sFJ nf rwKy.ieh hukmnfmf aYlfny jfx dI dyr sI
ik hukmnfmy df ivroD sLurU ho igaf.bhuq sfry lokF ny pRoo drsLLLn
isMG nfl aYlfn krky rotIaF KfxIaF sLurU kr idwqIaF.keI QfvF qoN
avfjF afeIaF ik sfnUM vI pMQ ivwcoN Cyk idAu aqy bhuq sfry lokF ny
ikhf asIN ieh hukm nhIN mMndy.hukm nfmy nUM aOrMgjybI quglkI hukm dI
sMiGaf idwqI jfx lwgI.ies df asr dysL ivdysL ivwc hoieaf.ieh dyKxf
jrUrI nhIN ik hukmnfmy dI hmfieq ikMny ku krdy hn dyKxf qF ieh hY ik
ik ies ivruwD bgfvq ikMnI ku hY.Dfrimk afgUaF df qF Prj hY ik
iewk iewk krky lokF nUM akfl qwKq dy nfl joiVaf jfvy
nf ik iewk iewk krky lokF nUM akfl qwKq sfihb qoN alwg kr
idwqf jfvy.ieh Auh qwKq hY ijs qy iksy vI dunIafvIN adflq df hukm
lfgU nhIN huMdf pr awj aPsos nfl kihxf pY irhf hY ik awj iswK hI
kihx lwgf hY ik akfl qwKq sfihb jI dy jQydfr nUM adflq df sfhmxf
krnf pY skdf hY.QF QF qy jQydfrF dy puqly sfVny aqy murdfbfd dy
nfary lwgxy ies gwl df sfP sMkyq hY ik hukmnfmy df aYlfn bhuq isafxp
aqy DIrGqf nfl nhIN hoieaf lwgdf.ivsLys qOr qy Aus asQfn dI sMgq
hukm mMnx nUM iqafr nhIN
ijs QF qy pRoo drsLLLn isMG ny kIrqn kIqf sI.akfl qwKq sfihb qoN
iksy vI mnuwK nUM srIrk qOr qy duwK dyxf nhIN
blik Aus dI afqmf nUM hlUxf dyyxf hY.iesy ies qwK qy koeI
Pors nhIN bxfeI geI.iesy krky ies qwKq qy koeI vwKrI koTVI nhIN
bxfeI geI.iesy krky ies qwKq qy iksy nfl luk Cup ky gwlF nhIN kIqIaF
jFdIaF.swc dI ies adflq df sBo kuwJ dunIafvI adflq nfloN vwKrf hY.
swc dI khfxI nUM sMgq dy sfhmxy hI ibafn kIqf jFdf hY aqy bxdI sjf
df aYlfn sMgq dy sfhmxy hI kIqf jFdf hY.ieh vwKrf ivsLf hY ik hux
pysLIaF skqryq ivwc hox lwg peIaF.iesy qwKq dy iewk sfbkf jQydfr dy
pI ey df kihxf hY ik akfl qwKq sfihb iksy nUM PfsI nhIN lFAuNdf pr
ieQoN Drm dy kuMzy nfl hr Aus afdmI dy hMkfr dy hfQI nUM moV ilaf
jFdf hY jo gurmiq dy isDfq dI adUlI krdf hY.mnuwK dI afqmf nUM lyKf
joKf krky JMjoV idwqf jFdf hY.ieh gwl XkInI hY ik agr iewQoN pUrI
eImfndfrI nfl kysF dI suxvfeI kIqI jfvy qF inrsMdyh dosL krn vfly df
aMdr hlUixaf jfvygf aqy Auh nwk nfl lkIrF kwZygf aqy guru qoN glqIaF
mMnygf.pr jykr pwKvfd krky koeI kfrvfeI kIqI jFdI hY qd gurU
qy ivsLvfsL krn vflf iewk vfr jrUr ardfs krygf ik swcy pqfsLfh qyry
qwKq Aupr iek vfr iPr Auh rUh ibrfjmfn ho geI hY ijs ny
1919 dy 13 apRYl dy idhfVy dI Gtnf nUM jilaf vfly bfg ivwc
aMjfm dyx vfly nUM isropf dy idwqf sI.Auh jrUr qyrI Et lYky qyry
qwKq qy gwlq ierfdy nfl bYTy iensfn nfl
hYNkVbfjI df XuwD lVnf sLurU kr dyvygf. agr pRoo drsLLLn isMG
nfl Kfxf Kfky iswK sMgqF aKbfrF ivwc PotoaF lvfAuNdIaF hn qF ieh
jrUr socxf pvygf ik agr ies bfry muV ivcfr nf kIqI qF iswK kOm ivwc
iewk hor vwzI qryV afAux vflI hY jo ieqhfisk glqI ho inbVygI aqy kOm
leI vwzf pCqfvf bx jfvygf.ijhVy lok awj CotIaF CotIaF KusLfmdf krky
isDFq vloN awKF moVI bYTy hn Auh afAux vflIaF pIVIaF dy nfm qy vI
klMk lf dyxgy.
somflI
sumMdrI zfkUaF qoN zYnsF ny jhfj Cuzfieaf
lMzn-somflIaf
dy smMdrI zfkUaF nUM Aus smyN krfrI hfr df mUMh dyKxf ipaf jdoN
zYnmfrk dI spYsLl Pors ny zfkUaF koloN zYnmfrk df isLp Cuzf ilaf ijs
nUM AunHF ny jbrI afpxy kbjy ivwc kIqf hoieaf sI.prfpq hoeI jfxkfrI
muqfibk zYns PojIaF ny isLp dy amly dy 25 lokF nUM vI surwiKaq bcf
ilaf hY.XurpIan XunIan dy iewk bulfry df kihxf hY ik ieh pihlI vfr
hoieaf hY ik lVfkU smuMdrI byVy ny smuMdrI zfkUaF dy kbjy vfly vfly
isLp nUMM CuzfAux dKl
aMdfjI kIqI hY. zYnmfrk dy PojI Aus smyN hrkq ivwc afey jdoN arIlf
isLp qoN Kqry df isgnl afieaf.ey pI Kbr eyjMsI dy hvfly nfl bI bI sI
df kihxf hY ieh ajy pqf nhIN lwg sikaf ikaf zfkU PojIaF dy afAux qoN
pihlF isLp nUM Cwz ky Prfr ho gey sn ik nhIN.PojIaF vloN isLp dI
pUrI CfxbIn kIqI jf rhI hY.PojIaF ny dyiKaf ik 25 dy 25 amly dy lok
iewk kmry ivwc bMd sn.AunHF ny afpxy afp nUM afp hI bMd kr ilaf sI.
jdoN Kqry df isgnl afieaf qF Zyins lVfkU smuMdrI byVy qoN
iewk hYlIkfptr Byijaf igaf ik ieh pqf lfieaf jfvy ik arIlf Auwqy
swcmuwc zfkUaF df kbjf hY.zYins PojIaF dI ies kfrvfeI dI cfry qrP
qoN sLflfGf kIqI jf rhI hY ijMnHF ny qyjI nfl aYksLn ilaf aqy nfl dI
nfl ielfky ivwc qfienfq hor dysLF dy PojI byiVaf nfl sMprk bxfeI
rwiKaf.ieh pihlI vfr hoieaf hY ik hfeIjYk kIqy jf rhy isLp nUM ajfd
krfAux leI koeI Poj iswDI sLfml hoeI hY.XurpIan XunIan dy bulfry
anusfr lVfkU jMgI byVy ies krky iswDI kfrvfeI nhIN krdy ik ikqy
golIbfrI ivwc amly dy lok hI nf mfry jfx.pr Pors ies kys ivwc iswDI
kfrvfeI ies krky kIqI ik isLp nyvfl aQfrtI kol rijstrz sI aqy lVfkU
byVf ies dy ieMnf nyVy
sI ik 30 imMt ivwc hYlIkfptr AuQy phuMc skdf sI ijQy Aus dI loV sI.
somflIaF dy nyVly smuMdrI pfxI sMsfr Br dy pfxIaF ivwcoN
Kqrnfk smJy jFdy hn .ieQy XurpIan XunIan aqy hor bhuq sfry dysLF
dIaF smuMdrI PojF vloN gsLq vI kIqI jFdI hY.pr iPr vI iewk dukf
aijhIaF GtnfvF huMdIaF hI rihMdIaF ijMnF ivwc
vpfrk smuMdrI jhfjF nUM zfkUaF vloN GyiraF jFdf rihMdf
hY.somflIaF 1991 qoN ibnF aYsI srkfr qoN cl irhf hY ijs df pUry dysL
qy kMtrol hovy.
buwqF
dI rfKI leI XU pI srkfr hr sfl kroVF rupey df Krc kiraf krygI

idwlI-mnuwKI
jfmy ivwc ivcrdy jIvq lokF nUM shUlqF dyx ivwc Bfvy koeI ksr rih
jfvy pr XU pI ivwc buwqF dI rfKI leI hr sfl kroVF rupey Krc afieaf
krngy. XU pI Bfvy ik grIb sUibaF ivwc igxI jFdI hY pr ies sUby dy dI
rfj sqf dy mflkF dy kMm AunHF lokF vrgy hn ijhnF ny grIbI nUM kdy
suPny ivwc vI nf dyiKaf hovy.sUby dI muwK mMqrI mfieafvqI ijs nUM
130 imlIan dilq lokF dI
afgU mMinaf jFdf hY ny sUby ivwc dilwq afgUaf dy buwq lfAux df
islslf sLurU kIqf hY.suafdlI gwl ieh hY iehnF buwqF ivwc mfieafvqI
df afpxf buwq vI hY. iek arb rupey dy Krc krky buwq lfey jfx dI skIm
nUM dysL dI suprIp kort ny rok idwqf sI.suprIm kort ny PYslf idwqf
sI ik hor buwq AunHF icr nf bxfey jfx ijMnHF icr ieh PYslf nhIN ilaf
jFdf ik ieh Krc krnf jfiej vI hY ik nhIN.ijhVy buwq bxfey jf cuwky
hn AunHF nUM sLihrf dy cONkF ivwc lfAux df kMm sLurU ho cuwkf
hY.idlcsp gwl ieh hy ik ieMnHF buwqF nUM ivroDI lokF vloN qoVy jfx
df zr mfieafvqI nUM pihlF hI bx igaf hY ijs krky XU pI srkfr nUM
mfieaf vqI dI Aus Xojnf nUM mnjUrI dyxI peI ijs ivwc cONkF ivwc lwgy
buwqf dI aPfjq krn leI sLpYsLl puils iqafr kIqI jfvygI .XU pI dI
styt asMblI ny ieh ibwl pfs kr idwqf hY ijs ivwc buwqF dI rfKI leI
puils lfeI jfvygI.styt dy mMqrI lfljI vrmf df kihxf hy ik styt kol
puils dI Gft hY .buwqf dI rfKI krn leI ijhVI puils bxfeI jfvygI Aus
df muMZlf Krcf aMdfjn 540 imlIan rupey hovygf . ies spYsLl puils
Pors nUM kfiem rwKx leI hr
sfl 140 imlIan rupey Krcy jfieaf krngy.
mfieafvqI dI ies Xojnf nUM ivroDI AuhdI afpxI inwjI KusLI aqy
hfAumy df kMm dwsdy hn.ivroDIaF df kihxf hY ik ieh pYsf grIbF dI
BlfeI qy Kricaf jfxf cfhIdf hY.ijhVI puils buqF dI iePfjq krygI Aus
nuM hwk idwqf jfvygf ik Auh iksy vI Aus ivakqI nUM PV skygI ijs qy
ieh sLwk hovy ik Auh buwq nUM nuksfn phuMcf skdf hY.
swqr
hjfr sfl purfxI BfrqI bolI dI mOq

boaf ijhdI mOq nfl bolI vI mr
geI
idwlI-
( eyjMsI) Bfrq dy tfpU aMzymfn ivwc vwsdI
85 sfl Aumr dI aOrq dI mOq dy nfl Bfrq dI iewk ivrfsq vI Kqm
ho geI hY. aMzymfn qy
keI bolIaF bolIaF jFdIaF hn ijMnHF ivwcoN iewk bolI “bo” nfmI
sI.boaf sInIar iewklI aOrq sI ijhVI “bo”
bolI boldI sI. “bo” bolI krIb krIb 70,000 sfl purfxI sI ,aMzymfn
ivwc bolIaF jfx vflIaF bolIaF aPrIkf ‘coN afeIaF dwsIaF
jFdIaF hn. bolIaF nUM agr srkfrI mfnqf nhIN imldI qF ieh hOlI holI
Kqm ho jFdIaF hn.pMjfbI bolI df vI awjkl mfVf hfl hY .hirafxf ivwc
ies nUM dUjI bolI dy qOr qy mfnqf imlx nfl ies bolI nUM qfkq imlI
hY.gurU gRMQ sfihb jI ivwc iehdf vfsf hox krky vYsy iesdf aMq kdy vI
nhIN hox vflf pr smfj ivwc ies dI mfVI hflq ho rhI hY.afm dyiKaf
igaf hY ik bhuq sfry lok avl qF pMjfbI bolxf psMd hI nhIN krdy agr
boldy hn qF pMjfbI df aMgRyjI nfl Auh iml goBf kr idMdy hn ik smJ ik
nf pUrI pMjfbI boldy hn aqy nfhI pUrI aMgRyjI.dwisaf jFdf hY ik
aMzymfn ivwc kuwJ hor bolIaF vI hn ijhVIaF Kqm hox jf rhIaF hn.Auh
kuwJ ku so lokF ivwc bolI jFdI hY.AunHF dy mr jfx dy nfl bolIaF vI
KQm ho jfxgIaF. “bo” bolx vflI boaf df sfrf Kfndfn Kqm ho cuwkf
sI aqy Auh iewklI 30 sfl qwk jIAUNdI rhI ijs nUM ieh bolI aFAuNDI
sI.Aus ny lokF nfl gwlF krn leI ihMdI iswKx dI koisLsL kIqI.
astrylIaf Aupr
nslvfdI Dwby lfAux vfly pMjfbI puils kiVkI ivwc
inAUXfrk-( p a b) JUT ikMnF
iBafnk huMdf hY ies df nqIjf sfhmxy hY ik sLrfrqI lok iks qrF JUT
bol ky do pirvfrF ivwc hI nhIN blik do dysLF ivwc klysL pf idMdy
hn.bIqy kuwJ smyN qoN astrylIaf ivwc BfrqI lokf ivsLysL krky
ividafrQIaF qy hoey hmilaF nUM JUT dI pfils ies qrF kIqI geI ik dovF
dysLF dIaF srkfrf ny iewk dUjy ivruwD sLbdI goly dfgx leI afpxIaF
qopF dy mUMh iswDy kr idwqy sn.pr aslI swc Aus smyN sfhmxy afieaf
jdoN qfjIaF do GtnfvF ipwCy CuipaF hoieaf JUT astrylIaF dI puils ny
lwB ilaf. jspRIq isMG ijs dI Aumr 29 sfl dwsI jFdI hY qy mYlborn dI
puils ny dosL lfieaf hY ik Aus ny afpxy afp nUM lwgI awg dI khfxI
JUTI GVI aqy afpxI gwzI dy sfVy jfx df dosL cfr astrylIan lokF isr
mVx dI khfxI vI mn GVq bxfeI hY.sUqrF anusfr iewkqr hoeI jfxkfrI
muqfibk puils ny ikhf hY ik jspRIq isMG ny puils kol khfxI bxfeI sI
ik Aus nUM cfr afdmIaF ny rok ky awg lf idwqI.ies Gtnf nUM BfrqI
mIzIey ny vwzIaF surKIaF ivwc lf idwqf.mIzIey ny ies Gtnf nUM
nslvfdI hmly df rMg dy ky pUrf grmf idwqf.puils ztYkitvF df kihxf hY
jspRIq isMG Aus smyN awg dI lpyt ivwc af igaf jdoN Aus ny afpxI kfr
nUM ieMsorYNs df Prfz krn vfsqy awg lfeI.Prfz dI jfc krn vfilaF df
aqy zfktrF df kihxf hY ik Aus dI khfxI kfr df nuksfn aqy Auhdy
kwpiVaF dI hflq dyK ky ipqf lwgdf hY ieh Aus muqfibk nhIN hoieaf ijs
qrF dI Auh khfxI bxf irhf hY.jspRIq isMG df 15% srIr jl igaf
sI.puils dy hwQ ieh vI surfg lwgf hY ik Auh kuwJ idnF pihlF pYsy
vloN hwQ qMg hox krky kfr vucx dI gwl kr irhf sI.jspRIq isMG df
pirvfr aqy Auhdy dosq ieh gwl mMnx nUM iqafr nhIN hn ik Aus ny ies
Gtnf nUM afp aMjfm idwqf hY.
dUjI Gtnf rxjoD isMG dI mOq hY . rxjoD
isMG dI imrqk dyh sVk iknfirAu lwBx qoN bfad ieMzIaF aqy astrylIaf
ivckfr sbMDF nUM Jtkf lwgf sI .jdoN astrylIaf dI puils ny ies kys dI
pVqfl kIqI qF Aus ivwc sLwk dI sUeI pMjfbI lokF qy jf itkI aqy iqMn
pMjfbI igRPqfr kr ley gey hn. ies kys ivwc gurpRIq isMG
23 sfl aqy AuhdI pqnI hrpRIq kOr ijs dI Aumr 20 sfl hY aqy
AunHF df iewk dosq hrpRIq isMG PiVaf igaf hY.astrylIaF aiDkfrIaF ny
mMinaf hY ik kuwJ hmly jrUr nslvfdI ho skdy hn pr bhuiqaF ipwCy
AunHF aprfDI lokF df hwQ hY ijhVy mOkf dyK ky smfj ivwc hlcl pYdf
krnf cfhuMdy hn. astrylIan pRDfn mMqrI kyivn ruz ny hmysLf hI ieh
vfadf kIqf hY ik astrylIaF ivwc
vwsdy 90 hjfr ividafrQIaF dI surwiKaf XkInn bxfeI jfvygI.
sfzI
qF ieho gMgf

jnmyjf
isSG jOhl-afm mnuWK df ivÈvfÈ hY ik jykr iksy diraf ivc nhf ilaf
jfvy jF iksy srovr ivc zuWbkI lgf leI jfvy qF pfp Doqy jFdy hn| ieh
srfsr ieWk mnmWq vihm qoN ielfvf kuJ nhIN| jy ies qrHF pfp Doqy jf
skdy hn qF Pyr kYdKfinaF dI kI loV hY? kIqy pfpF ƒ, adflqF ivc sfbq
krn dI kI loV hY? ieh qF sWc hY ik pfxI dI asIm ÈkqI mnuWKI jfmy ƒ
aSdroN bfhroN sfP kr skdI hY aqy mn ivc suWcqf df aihsfs vI pYdf kr
skdI hY pr pfp Doqy jfx ieh qF ho hI nhIN skdf| jykr ieh sWc hovy qF
hux qWk lWKF lokF dy pfpF nfl ieh ndIaF Br geIaF huSdIaF qy smuSdr
pfpF df hI sfgr aKvfAuNdf| srovrF ivc pldy jIv pfp afqmfvF bx gey
huSdy| mnuWK asl ivc afpxIaF kmËorIaF ƒ hmyÈf iksy hor dy Cfby
ivc suWtx df bhfnf lWBdf rihSdf hY| diraf, srovr, smuSdr, ivcfry
muPq ivc aiVWky af jFdy hn| pfxI dI jy ÈkqI dyKxI hovy qF srdIaF dI
iksy kosI svyr, DrqI dI ihWk ‘coN inkly kosy pfxI dI Dfrf, qfËy
GVy Éfly ivc vgdy hoey dI kl kl suxo| inrCl, inrml qy inrakfr pfxI
dy kSZy AuWqy bYT jd iksfn PslF ƒ KuÈI nfl JUSmdy dyKdf hY, dUr
qWk afkfÈ ivc AusdI soc AuzfrI mfrdI hY qF Ausdy pYrF nfl klolF
krdf pfxI Ausƒ iksy gSgf qoN GWt nhIN lWgdf|
burkf istIjnisLp dy rfh df roVf bixaf
pYirs-muslmfn Drm df burkf PrFs ivwc rihMdy iewk ivakqI
dy nfgirk hox dy rfh df roVf bx jfx df smfcfr prfpq hoieaf hY.prfpq
hoeI jfxkfrI muqfibk iewk ivakqI
ijs df nfm aqy nfgirkqf bfry nhIN dwisaf igaf hY ny PrFs dI
aOrq nfl sLfdI kIqI sI.hux ies ny PrFs dI nfgirkqf lYx leI arjI
idwqI hoeI sI.Prfs vloN ies nUM nfgirkqf dyx qoN ienkfr kr idwqf
igaf hY.ies qy dosL hY ik ies ny afpxI pqnI nUM jbrI burkf pfAux qy
mjbUr kIqf hoieaf hY.PrFs dy ieMmIgrysLn mMqrI sLRI ierk bysn df
kihxf hY ik ies qrF aOrq dI ajfdI qy hmlf hY
aqy AuhdI ajfdI df hwk Koihaf jf irhf hY ijs nUM Prfs ivwc
svIkfr nhIN kIQf jf skdf.
cyqy rhy ik keI
sflF qoN iswK hlikaF ivwc PrFs ivwc dsqfr
dy muwdy nUM lY ky ivvfd cilaf af irhf hY pr hux muslmfn
aOrqF df burkf crcf df ivsLf bx igaf hY.ipwCy ijhy PrFs dI pfrlImYNt
dI iewk kmytI ny srkfr nUM isPfrsL kIqI hY ik muslmfn aOrqF dy Aus
burky Auqy ijs nfl aOrqF df cyhrf kwijaf jFdf hY kuwJ QfvF qy pihnx
qy pfbMdI lfeI jfvy. 200 sPy vflI ies irport ivwc ikhf igaf hY ik
muslmfn aOrqF nUM hspqflF,skUlF ,srkfrI
dPqrF aqy srkfrI trFsport ivwc burkf pihnx dI iejfjq nf idwqI
jfvy.kmytI dI irport ivwc ieh vI ikhf igaf hY ik ijs dIaF
“kwtVvfdI” hox dI insLfnI idsy Aus nUM PrFs ivwc rihx df kfrz
aqy PrFs dI nfgirkqf nf idwqI jfvy.PrFs dy gRih mMqrfly df kihxf hY
ik PrFs ivwc 1900 krIb aOrqF cyhrf kwjx vflf burkf pihndIaF
hn.irport ivwc ikhf igaf hY ik aOrqF dy burky Aupr pfbMdI lfAuxI
PrFs dIaF prMprfvf dy Ault hY pr cyhrf kwjx vflf burkf sfzy dysL leI
cxOqI hY.ieh mnjUr nhIN kIqf jf skdf.sfnUM ies nUM inkfrxf cfhIdf
hY.irport ivwc mMg kIqI geI hY ik pfrlImYNt nUM iewk mqf pfs krnf
cfhIdf hY ijs ivwc ieh ikhf jfvy ik cyhrf kwjx vflf burkf dysL dIaF
kdrF kImqF dy Ault hY aqy PrFs ies nUM svIkfr nhIN krdf.burky dy
sbMD ivwc bolidaF nYsLnl asMblI dy spIkr ny
ikhf cyhrf kwjx vflf burkf aOrq nfl huMdy Dwky dI aqy awqvfdI kwtVqf
dI insLfnI hY.ies nfl aOrq aqy mrd ivckfr brfbrqf dy isDFq nUM cot
lwgdI hY.ies irport qoN bfad hux AumId kIqI jFdI hY ik koeI ibwl
iqafr kIqf jfvygf ijs ivwc burky Aupr bYn lfAux leI pfrlImYNt ivwc
bihs hovygI.kuwJ sUqrF df kihxf hY ik PrFs ivwc pMj imlIan dy krIb
muslmfn rihMdy hn .burky Aupr pfbMdI lfAux nfl PrFs awqvfdIaF dy
insLfny hyT af skdf hY.
kuwqy
nUM kuwtx df mukdmf bixaf
inAUXfrk-bhuq sfry dysL aYsy
hn ijQy munwKF nUM icwty idn koh koh ky mfr idwqf jFdf hY pr Aus dI
suxvfeI nhI huMdI pr amrIkf aYsf dysL hY ijQy iewk kuwqy nUM kutx
vfly nUM adflq df sfhmxf krnf pY irhf hY.prfpq hoeI jfxkfrI muqfibk
mnhftn dy iewk ivakqI ny afpxI mfsLUk df
cfr sfl df kuwqf bYlWt nfl kut suitaf.kuwqy nUM TuzF vI
mfrIaF. kutx qoN dUjy idn bfad afp hI kuwqy nUM zfktr kol lY igaf.zf
ny dyiKaf kuqy dIaF pslIaF tutIaF hoeIaF sn .kuqf bwc qF igaf hY pr
AuhdI KwbI awK vI jfdI lwgI hY.kuwqy nUM kutx vfly ivakqI Aupr jfnvr
qy awuiqafcfr krn dy PylonI cfrj lf idwqy hn.adflq ivwc pysL krn
AuprMq Aus nUM 2000 zflr dI jmfnq qy Cwz idwqf hY .prfsIkUtr df
kihxf hY ik amrIkf dI susfietI ivwc iksy jIa qy qsLdq krn dI iejfjq
nhIN idMdI.
akfl
qwwKq dI srvAuWcqf nUM afpixaf hwQoN Zfh

kihMdy hn ik sUJvfn dusLmx Auh
huMdf hY ijhVf afp nf lVy ivroDI dy Gr ivwl klysL pf ky GridaF nUM
afips ivwc koso kysI krf dyvy.ies qrF dy kuwJ dusLmx iswK kOm dy hn
ijMnHF ny iswDI lVfeI lVx dI QF qy iswK kom nuM afips ivwc kyso kysI
krvf idwqf hY.bIqy idnF ivwc iswK
ivroDI qfkqF dy hwQ toikaf ny pRo drsLn isMG dy kIrqn dI iewk vIzIAu
nuM ies qrIky nfl kwitaf ik swc dy vjUd nUM JUT dI cfdr pf
idwqI.pihlF qF inAUXfrk dI iswK sMgq vMzI geI aqy kuwJ mIitMgF ivwc
ies qrf lwgdf sI ik ieh iekwT iswKF df nhIN blik do ivroDI kOmF dy
ho rhy hox.iewk DVf dUjy nuM tuwt tuwt pY irhf sI.awg lfky zwbU
inafeI dI qrF sLrfrqI tolf AuQy nyVy qyVy vI nhIN sI.iswK hI iewk
dUjy ivruwD mxf mUMhI jihr Augl rhy sn.AunHF idnF ivwc hI akfl qwKq
dy jQydfr sfihb inAUXfrk dI PyrI qy afey AuQy iswK sMgq ijhVI do
DiVaF ivwc vMzI hoeI sI ny afpo afpy pwK jQydfr nUM dwsy.iewk iDr
ijhVI isrP qy isrP iewh Tfx cuwkI sI ik poR;drsLn isMG df nUM kVwkI
ivwc PsfAuxf hY Auh koeI dlIl suxn nuM iqafr nhIN sI.kuwJ smF pihlF
amrIkf ivwc hI igafnI sLivMdr isMG dy Aus ibafn ivwc Aus ny ikhf ik
aOrq gurU goibMd isMG
nUMN kihMdI hY ik myrI lwq hyToN lMG jfh Aus nUM nf suxn nUM aqy
nfhI dyKx nUM iqafr sn.ijQy poR drsLn isMG kih rhy hn ik ies Gtnf df
gurU jI nfl koeI sbMD nhIN NhY Aus nUM kwt ky idKLfey jfx qy iewk
qrPI kfrvfeI kIqI geI.aqy pRo drsLn isMG nUM pMQ ivwcoN Cyk idwqf
igaf.
afAu dyKIey ik ies nfl akfl qwKq sfihb dI mfx mirXfdf nUM
Auwcf cuikaf igaf hY jF iPr ajyhI Zfh lf idwqI geI hY ijs nfl hr
iswK ihrdf vlUMDiraf igaf hY.ijvyN ik afpf ipwCly idnI ivcfr kIqI sI
ik iksy vI kys nUM lY ky Aus pRqI sMmn jfrI krn qoN pihlF pUrI
CfxbIn kIqI jfxI cfhIdI sI.ikMnI ajIb gwl hY ik ijs QF qy kIrqn
hoieaF Aus QF df koeI vI ivakqI pRo drsLn isMG dy ivruwD sLkfieq
nhIN sI kr irhf.kys suxn vfilaF ny vI ieh jrUrq nhIN smJI ik Auh
sMgq dy ivcfr vI sux ley jfx ijs ny Auh pRogrfm suixaf hY?ikaf Auh
sfrI sMgq gurU doKI sI ijhVI afpxy gurU dI inMidaF nUM suxdI
rhI.sMgq dy mYNbrF ivwc bhuq suMdr dfhiVaF vfly aqy-gwl gfqiraF vfly
aqy imwTbolVy swjx afpxy gurU dI inMidaF kdy vI nhIN sn sux skdy.ies
qoN sMkyq imldf hY ik gurU dI inMdf hoeI hI nhIN.iksy vI Aus
gurdvfrf sfihb dI sMgq dy mYNbr ny ieh sLkfieq nhIN kIqI ijs QF qy
anUp kOr vfly vfikaf sbMDI
pRO drsLn isMG ny ivafiKaf kIqI.agr pUrI vIzIAu dyKI jfvy qF Aus
ivwc AunHF ny iewk vfr vI nhIN ikhf ik gurU jI nfl ieh khfxI vfprI
hY .iPr gurU pRqI apsLbd iks qrF suxy jf skdy hn. roscYstr qoN
bfhrly lokF ny agr pRo drsLn isMG pRqI koeI sLkfieq kIqI qF inAUXfrk
dy iswKF ny igafnI gurbcn isMG jI nUM ieh ilKqI bynqI vI kIqI ijs
ivwc jQydfr nUM ikhf igaf ik poR drsn isMG aqy tI vI hostF nUM akfl
qwKq sfihb qy bulfieaf jfvy.
jo kuJ
vI hoieaf so hoieaf gwl akfl qwKq sfihb jI dI mfx mirXfdf qy af
geI.aYsy hflfq ho gey ik akfl qwKq sfihb dy huknfimaF nUM nf mMnx
dIaF iqwKIaF avfjF AuTx lwgIaF. ieh avfjF iksy gYr iswK dIaF nhIN sn.
iswK hI bfhF AucIaF krky huknfimaF nUM “kuPrnfmy” kihx lwg
pey.iswK iswK nUM hI mwsf rMgV dwsx lwg ipaf aqy akfl qwKq sfihb qy
ibrfj mfn sLKsLIaqF dI
bolI aYnI kurwKq ho geI ik AunHF nUM bolidaF nUM sux ky ieh sLwk pYx
lwgf ik ikaf qIjy
pfqsLfh ny ieh Purmfx iswKF leI nhIN kIqf , “ aMimRq Pl iqn jn kAU
lfgy jo bolih aMimRq bfqf hy ” aqy BfeI gurdfs jI iswK dI insLfnI
dwsdy hn- gur isK imTf
bolxf iniv clxf gurisKu prvfxf. iPr aYzy Auwcy ruqby Aupr ibrfj mfn
koeI sLKsLIaq aYnI ruKI bolI boly qF akfl qwKq sfihb dI mfx mirXfdf
nUM Tys nhIN qf hor ikaf hY.
ieQy hI vws nhIN pRo drsLn isMG nUM ibnF kys nUM pVqfilaF pMQ
ivwcoN Cyk dyx nfl sMsfr pwDr qy ieh avfjF AuTx ik hukmnfmf
nhIN mMnxf .QF QF qy iswK jgq dIaF muwK sLKsLIaqf ijMnF ivwc akfl
qwKq sfihb jI dy jQydfr ,tksfl dy muwKI aqy sLromxI kmytI dy pRDfn
dy puqly sfVy jfx iswK ieqhfs ivwc sLfied ieh pihlI vfr hoieaf
hY.ivdysLF ivwc bYTy iswKF dy grwup kihx sfnUM vI iswKI ivwcoN Cyk
idAu ies qoN vwzf iswKI df nuksfn hor kI skdf hY.afm prcfr
awj loV hY ik dunIaF Br dy iswKF nUM akfl qwKq sfihb dy nfl
joVx dI.akfl qwKq dI mfx mirXfdf nUM Auwcf cuwkx dI .akfl qwKq sfihb
df jgq gurmiq dI rOsLnI ivwc vwsdf hY.AuQy hfAumy aqy pwKvfd nUM
koeI QF nhIN hY.jdoN vI koeI gurimq dI rOsLnI qoN lFBy ho ky koeI
PYslf krdf hY Aus smyN Auh hnyry ivwc Btkdf aYsy icwkV ivwc izwg
pYNdf hY ik Auh kOm dI icwtI cfdr AuWqy anykF Dwby lf idMdf hY
ijMnHF nUM sfP krn leI kOm nUM lMmIaF aqy krVIaF GflxF GflxIaF
pYNdIaF hn. siqnfm isMG rtYNzf
cIn
aqy amrIkf dy sbMDF ‘c iewk hor qxfa
inAUXfrk-amrIkf aqy cIn ivckfr
sbMD iewk vfr iPr ivvfdI dOr ivwc pY gey hn.amrIkf vloN qfeIvfn nUM
6[4 iblIan dy hiQafr dyx dI pysksL kIqy jfx qy cIn ny bhuq ijafdf
guwsy df iejhfr kIqf hY jdoN ik amrIkf ny qfeIvfn nUM hiQafr dyx dy
PYsly nuM jfiej krfr idwqf hY.amrIkf dI styt izpfrtmYNt ny ikhf hY ik
qfeIvfn nUM hiQafr ies krky idwqy jf rhy hn ik dohF dysLF dy ivckfr
siQrqf bxI rvy,ieh Kulfsf roietr Kbr eyjMsI dy hvfly nfl bI bI sI ny
kIqf hY.amrIkf vloN qfeIvfn nUM hiQafr idwqy jfx qy cIn ny ikhf hY
ik amrIkf ivruwD keI pwKF qoN pfbMdIaF lfeIaf jfxgIaF .cIn ny ikhf
ik Auh amrIkf nfl PojI sFJ nUM
mulqvI kr dyvygf.hor muwK pihlUaF df muV nrIKx krygf aqy AunHF
kMpnIaF qy pfbMdI lfvygf ijhVIaF hiQafr vycdIaF hn. pr amrIkf
aqy XurpIan XunIan ny afpxIaF AunHF kMpnIaF qy pihlF hI
pfbMdI lfeI hoeI hY ijhVIaF hiQafr vycdIaF hn.ieh pfbMdIaF 1989 dy
cInfmn sukYar ivwc cInI aiDkfrIaF vloN ividafrQIaF dy kIqy kqlyafm
dy ros vjoN lfeIaF jf cuwkIaF hn.
cIn dy riKaf mMqrfly df kihxf hY ik amrIkf aqy qfeIvfn dI
hiQafr pRqI ho rhI sOdybfjI nfl dohF dysLF dy sbMDF qy zUMGf asr pY
skdf hY. qfeIvfn
aqy cIn 1949 dI GrylU jMg Kqm hox qoN vfadd vwO vwKrIaF srkfrF hyT
cl rhy hn.bIijMg ny sYNkVy imsfeIlF qfeIvfn vwl nUM iPwt kIqIaF
hoeIaF hn.cIn ny qfeIvfn nUM DmkI idwqI hoeI hY ik agr Auh pUrn
ajfdI vwl nUM vwDdf hY qF cIn PojI qfkq df iesqymfl kr skdf
hY.amrIkf aqy cIn ivckfr pihlF hI qxfa bixaf hoieaf hY ijs nUM Gwt
krn leI dovyN dysLF dy afgU XqnsLIl hn.
qfeIvfn ny amrIkf vloN hiQafr idwqy jfx df svfgq kridaF ikhf
hY ik ies nfl qfeIvfn ivwc afqmivsLvfsL vDygf.pYtFgn ny kFgrs nUM
ies sOdybfjI bfry ieqlfh idwqI hoeI hY.ies sOdybfjI dy sbMD ivwc
kFgrs kol 30 idn hn ijs smyN dy dorfn Aus ny afpxf ivcfr dwsxf
hY.qfeIvfn nUM idwqy jfx vfly hiQafrF dI Kyp ivwc 144 pYtrIEt
mjfeIlF,60 blYk hfk hYlIkfptr,sUcnf pRnfxI df sfjosmfn ,do mfeInF
lwBx vfly isLp aqy 12 hfrpUn imjfeIlF sLfml hn.bIqy hPqy amrIkf dI
ivdysL skwqr sRI mqI hlyrI kilMtn ny cInF pRqI ros prgt kIqf sI ik
cInf ny kuwJ mnuwKI aiDkfrF leI kMm krn vfly lokF dy eI myl akFAUNtF
nUM hYk kIqf hY.
62
sfl bfad mhfqmF gFDI dI rfK aPrIkf ivwc jlprvfh kIqI geI
lMzn-ihMdosqfn
dy rfsLtripqf df ruqbf pf lYx vfly mhfqmF gFDI dy imrqk srIr dI rfK
nUM dwKxI aPrIkf dy nyVly smuMdr ivwc AunHF dI poqI ny 30 jnvrI nUM
jl prvfh krn kr idwqI.mhfqmF gFDI dI poqI eylf gFDI ny bI bI sI nUM
dwisaf ik AunHF dy bfbf jI dI rfK iksy pirvfr ny keI dhfikaF qwk sFB
ky rwKI.ipwCly sfl ieh rfK Aus pirvfr ny ijs kol sI eylkf gFDI nUM
dy idwqI sI.
62 sfl pihlf ijs smyN mhfqmf gFDI df kql kr idwqf igaf sI Aus
smyN AunHF dyy srIr dI rfK nUM pirvfr dy njdIkIaF aqy dosqF ivckfr
vMz idwwqf igaf sI.ieh koeI aMdfjf nhIN hY iks nUM ikMnI mfqrf ivwc
rfK imlI sI.bhuiqaF ny qF ihMdU Drm dIaF prMprfvF nUM mMnidaF rfK nUM
jlprvfh kr idwqf sI pr ies pirvfr ny rfK nUM sFB ky rwK ilaf.ieh rfK
hux mhqmF gFDI dI mOq dy 62 sfl pUry hox qy jlprvfh kIqI
jfvygI.prfpq hoeI jfxkfrI muqfibk kuJ iksLqIaF 200 dy krIb
pirvfrk mYNbrF aqy dosqF nUM lY ky smuMdr ivwc geIaF AunHF dy
nfl aPrIkf dI smuMdrI Poj dy jhfj vI sn.
gFDI pirvfr dI iewk dosq ivlfs mihqf ny XfdgfrI qOr qy mhfqmF
gFDI dI rfK rwK leI sI.Aus ny ieh anuBv qwk vI nhIN kIqf ik rfK nUM
ihMdU Dfrimk prMprfvf anusfr jl prvfh kr dyxf cfhIdf hY.ivlfs mihqf
ny cFdI rMgy Coty ijhy gVvy ijs ivwc Aus ny rfK nUM sFiBaf hoieaf sI
, nUM afpxI nUMh dy hvfly kr idwqf.ivlfs mihqf Aus smyN mOq dy nyVy
phuMc cuwkI sI.mihqf ny afpxI nUMh nuM ikhf ik ies rfK nUM sFB ky
rwKy.mihqf dI nUMh ny soicaf ik rfK gFDI dy pirvfr kol jfxI cfhIdI
hY aqy Aus ny ieh Auhdy pirvfr nUM dy idwqI.eylf df kihxf hY ik Auh
soc rhy sn ik rfK df kIqf jfvy.prvfr nfl slfh krn qy ieh mqf pkfieaf
igaf ik rfK nUM jl prvfh kr dyxf cfhIdf hY. 2008 ivwc hI iek ivakqI
ny gFDI dI sFB ky rwKI hoeI rfK muMmeI dy ajfieb Gr nUM dy idwqI
sI.ajfieb Gr ny pRogrfm AulIk ky rfK nUM arb mhF sfgr ivwc jl prvfh
kr idwqf. mfhqmf gFDI nUM 30
jnvrI 1948 nUM iewk uihMdU vloN hI kql kr idwqf igaf sI gFDI dwKxI
aPrIkf ivwc 21 sfl rhy.ieQy Auh vkIl aqy smfj syvfdfr sn.
amYrIkn
akfnmI dI lgfqfr cVHq
inAUXfrk-
amrIkf dI akfnmI df ruK AuqFh vwl muV ipaf hY. bIqy akqUbr
qoN dsMbr qwk akfnmI 5[7% dI dr nfl vDI.ieh aMkVy srkfrI qOr
qy jfrI kIqy gey hn.akfnmI dy vDx dy ieh aMkVy ies qoN ipwCly kuaftr
nfloN ijafdf hn.Aus kuaftr ivwc akfnmI 2[2% dy ihsfb nfl vDI
sI.mfhrF anusfr amrIkf dI akfnmI ipwCly Cy sflf nfloN vwD qyjI nfl
vwDx lwgI hY.ieh vI ikhf jf irhf hY ik sfl Br cly rIsLYsLn ivwcoN
akfnmI hux bfhr af cuwkI hY.
akfl
qwKq sfihb dy sfbkf jQydfr nUM mojUdf jQydfrF ny pMQ ivwcoN Cyk
idwqf-pRo:drsLn isMG ny CyvyN pfqsLfh nMU iliKaf iewk hor Kwq
aMimRqsr-(
p a b) ijvyN ik afs kIqI jf rhI sI Ausy qrF hI hoieaf.akfl qKq sfihb
jI dy sfbkf jQydfr isMG sfihb poR drsLn isMG jI nUM pMQ ivwcoN Cyk
idwqf igaf hY.pMQ coN Cyky jfx hukmnfmy qoN bfad pRO:drsLn isMG ny
pihlF dI qrF swcy pfqsLfh nMU muKfqb ho ky iewk Kwq iliKaf.ies ivwc
AuhnF ny pMQ qoN Cyky jfx qy duwK mihsUs krn dI QF jQydfrF ivruwD
jLordfr afvfjL AuTfeI hY.BFvy ik pMjfb ivwc iksy puils sLtysLn ivwc aYP afeI
afr drj krfAux leI lokF nUM ikMny ikMnIaF imMnqF qrly krny pYNdy hn
pr swcy dy qwKq sfihb sLRI akfl qwKq sfihb qy gwlq qrIky nfl iksy
pRogrfm dI kIqI kwt vwz dI swcfeI nUM lFBy rwK ky pRo drsLn isMG nUM
qlb kr ilaf igaf sI.Ausy smyN qoN afs bx geI sI iehdf iswtf AuhI
hovygf jo 29 jnvrI nUM hoieaf.pMj
isMG sfihbfnF vloN pRo
drsLn isMG nuM pMQ ivwcoN Cyk idwqf igaf hY.iswK ieqhfs ivwc
29 jnvrI 2010 df idn iewk Auh moV sfbq ho skdf hY ijs moV qoN
iswK pMQ doPfV hox dy
rfhy pY jfvygf.awj pMjfb ivwc pMQ ivwcoN Cyky hoey iksy sMpfdk dy
awKbfr df dfavf hY AuhdI aKbfr sB qoN vwD pVI jFdI hY.iswKF dIaF
axigxq sLKsIaqF dy lyK AuhdI aKbfr ivwc Cwpdy hn.iesy qrF hI hux smF
dwsygf ik pRo drsLn isMG jI nfl iswK pMQ ikMnIaF ku dUrIaF krdf hY
jF ikMnHF ku siqkfr idMdf hY.ieh ijkrXog hY ik iswK Kymy ivwc pRo
drsLn isMG dy nfm nfloN hux dsm gRMQ df nfm lokF dI jbfn qy ijafdf
hY.smyN dI hvf df ruK lwgdf hY ik ies muwdy nUM lY ky iswK pMQ do
idsLfvF vl cl pvygf. (hukmnfmf
pVx leI ieQy kilk kro) pRo:drsLn
isMG dy Kwq nMU pVHn leI iewQy kilk kro
mYN
amrIkn lokF df sfQ nhIN CwzFgf-Ebfmf ] bfrfk Ebfmf mYsycUst dI cox
qoN sbk lYx-mkyn
vfisLMgtn-amrIkf
dy 44 vyN rfsLtrpqI bfrfk Ebfmf ny 27 jnvrI nUM pihlI “styt afP df
XUnIan” spIc kIqI.afm dyiKaf igaf hY ik awj kl dy nyqf coxF ivwc
kIqy vfaidaF nUM cox ijwqx qoN bfad qurMq Buwl jFdy hn.AunHF icr
AunHF nuM muV cyqf nhIN aFAudf ijMnF icr muV cox isr qy nf af
jfvy.pr bfrfk Ebfmf afpxI pihlI spIc ivwc mMinaf ik lok ies gwl qoN
duKI hn ik lokF nfl “cyNj”
df kIqf igaf vfadf CyqI nfl pUrf nhIN ho irhf.bfrfk Ebfmf ny afpxI
hYlwQ kyar nIqI nUM shI dwsidaF ies qy KVy rihx dI gwl kIqI.bYNkF
nUM byl afAut dy idwqy pYsy nUM vfips lYx dI idRqf nUM duhrfieaf aqy
2011 ivwc srkfr vloN kIqy jfx vfly Krcy nUM Gwt krn dI jordfr gwl
kIqI.rIpbilkn pfrtI dy bob mYkdonIl ny bfrfk Ebfmf dI spIc mgroN
srkfr dy vfDy qy itwpxI kIqI.vrjInIaF dy gvrnr ny ikhf ik PYzrl
srkfr loV qoN vwD srkfr ivwc vfDf kr rhI hY.
bfrfk Ebfmf nUM prMprfvF anusfr sfiraF pfisaf qoN inwGf svfgq
idwqf igaf.keI vfr lokF ny KiVaF ho ky qfVIaF vjfeIaF.byrujgfrI dI gwl kridaF
AunHF ny ikhf ik awj amrIkn lok duKI hn Auh rujgfr cfhuMdy hn.Ebfmf
ny ikhf ik Auh cfhuMdy hn ik ibnF iksy dyrI qoN “job ibwl” AunHF
dy zYsk
qy ilaFdf jfvy.Ebfmf ny ikhf 2010 ivwc jobF df muwdf sfzf sB qoN
muwK muwdf hoxf cfhIdf hY.Ebfmf ny ikhf ik jdoN AunHF ny ahudf
sMBfilaf sI qF amrIkf do jMgF lV irhf sI-akfnmI df mfVf hfl sI dysL
ivwc bhuq BYVf rIsLYsLn sI.PfeInYsLIal ZFcf iqVk cuwkf sI.srkfr Gfty
hyT dwbI hoeI sI.bfrfk Ebfmf ny ikhf ik ieh mfr ajy jfrI hY. 10
ivwcoN iewk amrIkn ajy rojgfr qoN vfJF hY.bhuq sfry kfrobfr bMd ho
cuwky hn.GrF dI kImqF izwg cuwkIaF hn.Cot ksby aqy pyNzU BfeIcfrf
bUrI qrF pIVHq hY.Auh lok ijhVy ik pihlF hI grIbI dI mfr hyT sn Auh
burI qrF rgVy ivwc afey hn.Ebfmf ny awgy ikhf ik mYNnUM pqf hY aOKf
smF hY aqy bhuq aOkVF mojUd hn.ieh koeI nvIN gwl nhIN hY.jdo jihd hI iewk kfrx hY
ijs leI mYN rfsLtrpqI dI cox liVaF hF.Ebfmf ny ikhf ik Auh job ibwl
leI idRV hn.hfAUs ny ieh ibwl pfs kr idwqf hY aqy sYnyt nUM vI ajyhf
krn dyxf cfhIdf hY.Ebfmf ny bYNkF nUM ijhVF pYsf idwqf sI Aus dy hwk
ivwc gwl kridaF AunHF ny ikhf ik Aus smyN akfnmI nUM bcfAux leI ieh
bhuq jrUrI sI.AunHF ny ikhf ik agr asIN Aus smyN afriQk isstm nUM nf
sMBfldy qF awj byrujgfrI dugxI hoxI sI.hor ijafdf kfrobfr bMd hoey
hoey huMdy.AunHF ny ikhf ik bwjt df Gftf pUrf krnf bhuq jrUrI
hY.Ebfmf ny ipwCly hPqy suprIm kort dy Aus PYsly dI vI alocnf kIqI
ijs ivwc kMpnIaF nUM coxF ivwc pYsf Krc krn dI KulH idwqI geI
hY.Ebfmf ny ikhf ik Auh nhIN smJdy ik amrIkf dIaF coxF
qfkq vfr lokF dy asr hyT af jfx.ies mOky qy suprIm kort dy
jwj sYmUal alIto ny isr
ihlfieaf aqy ies qrF lwg irhf sI ijvyN Auh kih rhy hox ieh swc nhIN
hY.
vfqfvrx dI qbdIlI bfry vI rfsLtrpqI ny gwl kIqI.pr AunHF ny
kfrbn iemIsLn dy sbMD ivwc zUMGI asihmqI dI jfxkfrI idwqI.hYWlQ kyar
dI gwl kridaF Ebfmf ny afpxy afp nUM vI dosLI dwisaf ik Auh amrIkn
lokF nUM ies dy bfry cMgI qrF smJf nhIN sky.AunF ny ikhf ik bhuq
sfry amrIkn lok iesLorYNs guaf lYxgy pr mYN ieMnHF lokF df sfQ nhIN
CwzFgf aqy nfhI ies cYNbr dy
lokF nUM cfhIdf hY ik Auh amrIkn lokF df sfQ Cwzx.ierfk dI lVfeI dI
gwl kridaF AunHF ny ikhf ik ieh lVfeI Kqm ho rhI hY aqy sfzy POjI
vfips prq rhy hn.dunIaF ivwc sLsqrF dy vwD rhy pfsry dI gwl kridaF
AunHF ny ikhf ik amrIkf aqy rUs pRmfxU sLfsqrF ivwc ktOqI krn leI
gwl kr rhy hn.bfrfk Ebfmf ny smilMgIaF dI gwl kridaF ikhf ik Auh Aus
kfnUMn nUM Kqm krn dI koisLsL krngy ijhVf smilMgIaF nUM Poj ivwc
KulHy qOr qy nokrI krn qoN rokdf hY.rIpbilkn sYntr aqy sfbkf
rfsLtrpqI AumIdrvfr mkyn ny ikhf ik Auh Ebfmf dy BFsLn dy hYrfn hn
ik Auh ajy vI hYWlQ kyar Evr hfl dI gwl kr rhy hn .sLRI mkyn ny ikhf
ik AunHF ny mYsycUst qoN sbk iswKxf cfhIdf sI aqy ieh kihxf cfhIdf
sI ,” dyKo! mYN lokF df sunyhf sux ilaf hY hux sfnUM nvyN isirAu
gwl sLurU krnI cfhIdI hY.”
|